حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 135 2025 11 22 Criticism and study of polytheism based on the book Hasan al-Afadah in explaining the truth of polytheism and the concept of worship نقد و بررسی شرک مشرکین با تکیه بر کتاب حسن الافاده فی بیان حقیقة الشرک و مفهوم العبادة 9 26 251346 FA محمدمهدی غلامرضا پور مرکز تخصصی کلام و مذاهب تطبیقی آیت الله فاضل لنکرانی 0009-0009-2120-8584 امیررضا میرزایی مرکز تخصصی کلام و مذاهی تطبیقی آیت الله فاضل لنکرانی 0009-0005-4345-6280 Journal Article 2025 12 25 Delineating the boundaries between monotheism (tawḥīd) and polytheism (shirk), which underlies the formation of Islamic identity and jurisprudential rulings, holds a position of utmost importance in religious discourse. In this regard, the Wahhabi sect, by advancing the theory of the "polytheists' monotheism in lordship (rubūbiyyah)"—formulated through a separatist approach that distinguishes between lordship (rubūbiyyah) and divinity (ulūhiyyah)—has brought about a fundamental transformation in the criteria of takfīr (excommunication). The present study, aiming to critique this notion, focuses on the views of ʿAbd al-Raḥmān ibn Ḥasan al-Atharī in his book Ḥusn al-Ifādah fī Bayān Ḥaqīqat al-Shirk wa Mafhūm al-ʿIbādah, as it is a work that, through a novel formulation and selective citation of scriptural texts, seeks to reconstruct the claim that the polytheists were monotheists with respect to lordship. Adopting a descriptive-analytical method and examining the verses of the Qur'an along with the Sunni exegetical and theological heritage, this research seeks to answer the question of whether al-Atharī's arguments possess sufficient adequacy to prove that shirk is confined exclusively to the domain of divinity. The findings of the study demonstrate that al-Atharī's approach faces challenges such as: incomplete induction of the scriptural texts; disregard for the inseparable correlation between lordship and divinity; and the imposition of later terminology upon the discourse of the early scholars. Consequently, it becomes evident that, contrary to al-Atharī's claim, the shirk of the polytheists encompassed the domain of lordship as well, and therefore this view is rejected from the perspective of revelation and the understanding of the salaf. تبیین مرزهای توحید و شرک که زیربنای صورت‌بندی هویت اسلامی و احکام فقهی است، از مهمترین جایگاه در مباحث دینی برخورددار است. در این بین فرقه وهابیت، با بیان نظریه «توحید ربوبی مشرکان» که با رویکردی تفکیک‌گرایانه میان ربوبیت و الوهیت مطرح شده است، تحولی اساسی در معیارهای تکفیر پدید آورده‌اند. پژوهش حاضر با هدف نقد این انگاره، بر آراء «عبدالرحمن بن حسن الأثری» در کتاب «حُسن الإفادة فی بیان حقیقة الشرک و مفهوم العبادة» متمرکز شده است؛ زیرا اثری با تقریری نو و استناد گزینشی به نصوص، در پی بازسازی مدعای موحد بودن مشرکان در مقام ربوبیت است. این تحقیق با اتخاذ روش توصیفی- تحلیلی و واکاوی آیات قرآن و میراث تفسیری- کلامی اهل‌سنت، در صدد پاسخ به این پرسش است که آیا ادله الأثری از کفایت لازم برای اثبات انحصار شرک در الوهیت برخوردار است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که رویکرد الأثری با چالش‌هایی همچون: استقرای ناقص نصوص؛ نادیده گرفتن تلازم میان ربوبیت و الوهیت و حمل اصطلاحات متأخر بر کلام متقدمین روبروست. در نتیجه معلوم می‌گردد که برخلاف ادعای الأثری، شرکِ مشرکان، ساحت ربوبیت را نیز دربرگرفته است، و لذا از دید وحی و فهم سلف نیز این دیدگاه مردود می‌باشد.

https://www.kalamislami.ir/article_251346_7de0f7c6ef5c4e767eaae88dbb16a658.pdf

حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 135 2025 11 22 An Analysis of the Miraculous Prophecy in the Opening Verses of Sūrat al-Rūm and a Response to Objections تحلیل اعجاز غیبی آیات ابتدایی سوره روم و پاسخ به شبهات 27 44 251200 FA حسین هنرخواه موسسه آموزش عالی امام صادق علیه السلام، قم عبدالرحیم سلیمانی بهبهانی استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی Journal Article 2026 08 11 One of the evidences of the miraculous nature (iʿjāz) of the Qur'an is its prophecies, among which the report mentioned in verses two to four of Sūrat al-Rūm stands as one of the most prominent instances. These verses refer to the victory of the Romans over the Persians—or, according to another possibility, the defeat of the Romans at the hands of the Muslims—along with an indication of the approximate time of its occurrence. Some writers have raised objections against the miraculous character of this report of the unseen. The present study, aiming to elucidate and substantiate this prophecy and to respond to the aforementioned objections, has—through an analytical-critical method—reached the conclusion that the very truthfulness of the "prophecy" in these verses is free of ambiguity, whether they were revealed in Mecca or in Medina. Moreover, since the Qur'an contains various reports about the future that have been accurately fulfilled, the realization of the Qur'an's prophecies cannot be regarded as coincidental. Rather, the source of the Noble Prophet's (peace be upon him) knowledge of the future in general, and of the report of the victory of the Romans or the Muslims in particular, is his connection with the world of the unseen and the celestial realm (malakūt). Furthermore, any prophecy accompanied—prior to or concurrent with it—by a claim to prophethood constitutes, by virtue of divine wisdom and the reprehensibility of leading servants astray, a sign of the truthfulness of the claimant to prophethood. یکی از شواهد اعجاز قرآن پیشگویی‌های آن است که خبر مذکور در آیات دوم تا چهارم سوره روم یکی از برجسته‌ترین مصادیق آن‌ها است. در این آیات به پیروزی رومی‌ها بر ایرانی‌‌ها- و بنا بر ‌احتمالی دیگر، به شکست رومی‌ها در برابر مسلمانان- با ذکر زمان تقریبی وقوع آن، اشاره شده است. برخی نویسندگان، بر معجزه بودن این خبر غیبی شبهاتی وارد کرده‌اند. پژوهش حاضر، با هدف تبیین و اثبات این پیشگویی و پاسخ به شبهات مذکور، به روش تحلیلی- انتقادی به این نتیجه دست یافته است که اصل صدق «پیشگویی» بر آیات مذکور، خواه در مکه نازل شده باشد و یا در مدینه، ابهامی ندارد، و از آنجا که در قرآن خبرهای مختلفی از آینده وجود دارد که به درستی محقق شده است،‌ نمی‌توان وقوع پیشگویی‌‌های قرآن را تصادفی دانست، بلکه منشأ آگاهی پیامبر اکرم (ص) نسبت به آینده به طور عام، و نسبت به خبر پیروزی رومیان یا مسلمانان، ارتباط با عالم غیب و ملکوت است و هر پیشگویی که قبل یا مقارن آن با ادعای نبوت همراه باشد، به استناد حکمت الهی و قبح اضلال بندگان، نشانه صدق مدعی نبوت است.

https://www.kalamislami.ir/article_251200_bfb3206155832047330e55a331d6734e.pdf

حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 135 2025 11 22 A Rereading of the Concept of "ʿUrf" in Verse 199 of Sūrat al-Aʿrāf and Its Relation to "Maʿrūf" شبهه‌پژوهی در تفسیر واژه عرف: پاسخ به برداشت‌های مردم‌گرایانه در پرتو قرآن و سنت 45 61 251350 FA سید مصطفی موسوی طلبه سطح سه حوزه علمیه قم Journal Article 2026 02 26 In the contemporary intellectual and social climate, raising doubts and instilling skepticism serve as instruments for challenging the epistemic and normative foundations of societies. One of the significant arenas of this contention is the selective or distorted interpretation of religious teachings. A notable example is the misreading of the verse "Hold to forgiveness, enjoin ʿurf, and turn away from the ignorant" (Q 7:199), on the basis of which some have denied the existence of an independent Qur'anic command of enjoining the good (amr bi-l-maʿrūf), regarding "ʿurf" as merely denoting public approval. The present study, employing a descriptive-analytical method and library-based research, examines the concepts of ʿurf and maʿrūf in the Qur'an and religious teachings, as well as the relation between the two. The findings indicate that "ʿurf" in the Qur'an refers to stable norms endorsed by reason, innate human nature (fiṭrah), and the Sharīʿah—not to mere prevailing customs. Moreover, there is no essential distinction between ʿurf and maʿrūf. Reducing ʿurf to prevalent behaviors entails consequences such as rendering divine legislation pointless, undermining the philosophy of the prophetic mission, and conflicting with the theoretical and practical conduct (sīrah) of the Noble Prophet (peace be upon him). در فضای فکری و اجتماعی معاصر، ایجاد شبهه و القای تردید، ابزاری برای به چالش کشیدن بنیان‌های معرفتی و هنجاری جوامع به‌شمار می‌آید. یکی از عرصه‌های مهم این منازعه، تفسیر گزینشی یا تحریف‌شده آموزه‌های دینی است. از نمونه‌های قابل توجه، برداشت نادرست از آیه >خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلینَ< است که برخی بر اساس آن، وجود دستور مستقل امر به معروف در قرآن را نفی کرده و «عرف» را صرفاً به معنای پسند عمومی دانسته‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعه کتابخانه‌ای، به بررسی مفهوم عرف و معروف در قرآن و آموزه‌های دینی و نسبت میان آن دو می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد «عرف» در قرآن ناظر به هنجارهای پایدار و مورد تأیید عقل، فطرت و شریعت است، نه صرف عادت‌های رایج. همچنین میان عرف و معروف تمایز ماهوی وجود ندارد. فروکاستن عرف به رفتارهای رایج، پیامدهایی چون لغویت تشریع، تضعیف فلسفه بعثت و تعارض با سیره نظری و عملی پیامبر اکرم$ را در پی دارد.

https://www.kalamislami.ir/article_251350_7bc0537a8ebf267bd48039c2b7c621ca.pdf

حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 135 2025 11 22 The Authenticity of Religion and Experience-Centered Reductionism: An Epistemological Rethinking of the Relation between Individual Religion and the Community of Faith اصالت دین و تقلیل تجربه‌محور: بازاندیشی معرفت‌شناختی در نسبت دین فردی و اجتماع ایمانی 63 79 251351 FA محمد ابراهیم ترکمانی دانش‌آموخته کلام امامیه، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران. 0000-0001-5237-5769 Journal Article 2026 07 02 In certain approaches within contemporary philosophy of religion, religious experience is regarded not merely as one of the domains in which faith is realized, but as the very criterion of the authenticity and validity of religion. This conception shifts the criterion of religion from truth, authoritative proof (ḥujjiyyah), and shared authority to individual lived experience, thereby confronting the relation between individual religion and the community of faith with an epistemological challenge. The present study, employing an analytical-critical method, examines the experience-centered formulation of religion in modern theology and philosophy of religion, and assesses its relation to truth, reason, revelation, and religious authority. The finding of the research is that elevating experience from the level of the realization of faith to that of the ultimate criterion of religion's validity undermines the possibility of epistemic adjudication among rival interpretations, and paves the way for the privatization of religion, the erosion of shared authority, and the disintegration of the community of faith. The novelty of the article lies in explaining the individualization and privatization of religion as consequences of an epistemological shift, rather than as merely sociological phenomena. In contrast, the Islamic model of the authenticity of religion does not negate religious experience; rather, it renders it meaningful within a hierarchical (longitudinal) relation to revelation, reason, the interpretive tradition, and the community of believers (ummah). Accordingly, the authenticity of religion is grounded neither in solitary experience nor in the social institution alone, but in the interconnection of revealed truth, shared rationality, the existential realization of faith, and the collective life of the faithful. در برخی رویکردهای فلسفه دین معاصر، تجربه دینی نه صرفاً یکی از ساحت‌های تحقق ایمان، بلکه معیار اصالت و اعتبار دین تلقی می‌شود. این تلقی، معیار دین را از صدق، حجیت و مرجعیت مشترک به تجربه زیسته فردی منتقل می‌کند و نسبت دین فردی و اجتماع ایمانی را با چالشی معرفت‌شناختی روبه‌رو می‌سازد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ انتقادی، صورت‌بندی تجربه‌محور دین را در الهیات و فلسفه دین جدید بررسی می‌کند و نسبت آن را با صدق، عقل، وحی و مرجعیت دینی می‌سنجد. تحلیل مقاله نشان می‌دهد که ارتقای تجربه از مرتبه تحقق ایمان به مرتبه معیار نهایی اعتبار دین، می‌تواند امکان داوری معرفتی میان تفسیرهای رقیب را محدود سازد و در کنار عوامل اجتماعی و نهادی، زمینه خصوصی‌شدن دین، فرسایش مرجعیت مشترک و تضعیف اجتماع ایمانی را فراهم آورد. نوآوری مقاله در تبیین فردی‌شدن و خصوصی‌شدن دین به‌مثابه پیامدهای یک جابه‌جایی معرفت‌شناختی است، نه صرفاً پدیده‌هایی جامعه‌شناختی. در برابر، الگوی اسلامی اصالت دین، تجربه دینی را نفی نمی‌کند، بلکه آن را در نسبت طولی با وحی، عقل، سنت تفسیری و امت ایمانی معنا می‌بخشد. بر این اساس، اصالت دین در نسبت سامان‌یافته میان حقیقت وحیانی، عقلانیت مشترک، تحقق وجودی ایمان و حیات جمعی مؤمنان شکل می‌گیرد. نسبتی که در آن وحی مرجع بنیادین حقیقت، عقل ابزار فهم و داوری، تجربه عرصه تحقق ایمان و امت بستر استمرار تاریخی آن است.

https://www.kalamislami.ir/article_251351_288194083284d67cb36815c2030e1486.pdf

حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 135 2025 11 22 A Discourse Analysis of "Chastity" and "Veiling" in the Sacred Texts of the Abrahamic Religions: From Purity Laws to a Symbol of Identity تحلیل گفتمان «عفت» و «حجاب» در متون مقدس ادیان ابراهیمی؛ از قوانین طهارت تا نماد هویت 81 105 251352 FA حسین نظری دکتری کلام اسلامی دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز، طلبه سطح 4 حوزه علمیه خراسان Journal Article 2026 05 21 The present study, employing critical discourse analysis and a comparative-historical approach, examines the concepts of "chastity" and "veiling" (ḥijāb) in the foundational texts of the three Abrahamic religions. The aim is to offer a systematic, discourse-oriented reading that demonstrates how the overarching semantic frameworks in each religion have shaped particular rulings and transformed the body into an arena for the exercise of power and the construction of identity. Drawing on a composite theoretical framework (discourse analysis, Foucault's theory of power, and identity-construction theory), the findings show that despite a shared concern with regulating relations, the dominant discourses are fundamentally different: in Judaism, the discourse of "ritual purity and the preservation of ethnic cohesion" operating through a mechanism of symbolic control; in early Christianity, the discourse of "individual asceticism and eschatology" operating through a mechanism of internal self-surveillance; and in Islam, the discourse of "social ordering and conferring identity upon the ummah" operating through a mechanism of regulating public relations. Through textual analysis and the presentation of a comparative model, this article argues that understanding these rulings requires moving beyond atomistic readings and attending to the discursive system and the socio-theological aims of each religion. Finally, the study proposes avenues for interreligious dialogue and a contemporary rereading of these texts. پژوهش حاضر با روش تحلیل گفتمان انتقادی و رویکردی تطبیقی تاریخی، به واکاوی مفاهیم «عفت» و «حجاب» در متون بنیادین سه دین ابراهیمی می‌پردازد. هدف، ارائه خوانشی نظام‌مند و گفتمان‌محور است که نشان دهد چگونه چارچوب‌های معنایی کلان در هر دین، احکام جزئی را شکل داده و بدن را به عرصه‌ای برای اعمال قدرت و ساخت هویت تبدیل کرده‌اند. یافته‌ها با استفاده از چارچوب نظری ترکیبی (تحلیل گفتمان، نظریه قدرت فوکو، و نظریه هویت‌سازی) نشان می‌دهد که علیرغم اشتراک در دغدغه تنظیم روابط، گفتمان‌های مسلط اساساً متفاوتند: در یهودیت، گفتمان «طهارت آیینی و حفظ انسجام قومی» با مکانیسم کنترل نمادین؛ در مسیحیت اولیه، گفتمان «ریاضت فردی و فرجام‌گرایی» با مکانیسم خودنظارتی درونی؛ و در اسلام، گفتمان «نظم‌سازی اجتماعی و هویت‌بخشی به امت» با مکانیسم تنظیم روابط عمومی. این مقاله با تحلیل متون و ارائه یک مدل تطبیقی، استدلال می‌کند که فهم این احکام، مستلزم عبور از قرائت‌های جزئی‌نگر و توجه به نظام گفتمانی و اهداف اجتماعی الهیاتی هر دین است. در نهایت، این مطالعه زمینه‌هایی برای گفت‌وگوی بین‌اَدیانی و بازخوانی معاصر این متون پیشنهاد می‌دهد.

https://www.kalamislami.ir/article_251352_012d084357911317bace46f6814e7884.pdf

حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 135 2025 11 22 An Explanation and Evaluation of "Séances" and Their Implication for Human Survival after Death تبیین و ارزیابی جلسات «احضار روح» و دلالت آن بر بقای انسان پس از مرگ 107 136 251353 FA منصور کثیری عسگرانی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره / قم 0009-0004-4041-706X Journal Article 2025 09 30 spirits of the deceased, conducted through the intermediation of mediums. These sessions encompass a wide range of extraordinary occurrences, such as the disclosure of hidden information, spirit manifestation, the movement of objects, and the display of particular skills by mediums without any prior background, among others. The séance has given rise to extensive debates in philosophical, psychological, and empirical domains, and has attracted the attention of researchers from the nineteenth century to the present. The present study was conducted with the aim of investigating the veracity of this phenomenon and analyzing its implication for the immateriality of the soul and human survival after death. Employing a library-based method and critical analysis, the following text evaluates the empirical evidence as well as the critiques of opponents. The findings of the research indicate that the "séance" can be regarded, at the very least, as an empirical corroboration and supporting evidence for the immateriality of the soul and human survival after death, alongside theoretical and philosophical forms of knowledge. This phenomenon also challenges materialist views of existence and is capable of opening new horizons in studies related to the soul and human survival. جلسه احضار روح» (Séance) نشستی با هدف فراخوانی روحِ افراد درگذشته است که با واسطه‌گری مدیوم‌ها انجام می شود. این جلسات، شامل طیف گسترده‌ای از اتفاقات خارق العاده همچون ارائه اخبار غیبی، تجلی روح، حرکت اشیاء و نمایش مهارت‌های خاص بدون پیش‌زمینه قبلی توسط مدیوم ها و... می باشد. این پدیده بحث‌های دامنه‌داری در حوزه‌های فلسفی، روان‌شناختی و تجربی را موجب شده و از قرن نوزدهم تاکنون مورد توجه محققان بوده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی صحت وقوع و دلالت جلسه احضار روح بر تجرد نفس از ماده و بقای انسان پس از مرگ انجام گرفته است. متن پیش رو، به روش کتابخانه‌ای و تحلیل انتقادی، شواهد تجربی و نقدهای مخالفان را ارزیابی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که می توان از «احضار روح» دست کم به عنوان مؤیّد و شاهدی تجربی در تأیید تجرد نفس و بقای انسان پس از مرگ، در کنار معرفت‌های نظری و فلسفی یاد کرد. این پدیده همچنین دیدگاه‌های مادی‌گرایانه از هستی را به چالش کشیده و قادر است افق‌های جدیدی در مطالعات مرتبط با روح و بقای انسان بگشاید.

https://www.kalamislami.ir/article_251353_9c35dcaf9ab122241c6ca4f9830bd457.pdf