حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 134 2025 08 23 The Scope of the Knowledge of Prophets and Imams (peace be upon them) in Light of Verses Witnessing Human Deeds گستره علم پیامبران و امامان: در پرتو آیات شاهدان اعمال 9 22 237885 FA علی ربانی گلپایگانی استاد حوزه علمیه Journal Article God has promised reward to the believers and the righteous, and threatened punishment to the disbelievers and wrongdoers. One of the wise divine methods for distinguishing believers and the righteous from disbelievers and wrongdoers is the testimony of exalted witnesses from every nation and community regarding their good and evil deeds. Prophets, their successors, and the Imams (peace be upon them) are the most prominent and evident examples of such witnesses to deeds. Human actions have two aspects: external and internal. Intention, motive, and purpose in performing a good or bad act play a crucial role in determining its value, lack of value, or anti-value, and consequently the degree of reward or punishment. Therefore, the witnesses to deeds on the Day of Resurrection, in addition to being aware of the apparent aspects of individuals’ actions, are also aware of their inner and hidden dimensions. Thus, they possess knowledge of the unseen aspect of the deeds of those upon whom they testify. Undoubtedly, they enjoy a special existential capacity that enables them to attain such extensive knowledge. This criterion also applies to their awareness of other unseen realities of the world. Hence, the scope of the knowledge of these witnesses to deeds is extremely vast and profound. خداوند به مؤمنان و صالحان وعده پاداش، و به کافران و تبهکاران وعید کیفر داده است. یکی از روش‏های حکیمانه الهی برای جداسازی مؤمنان و صالحان از کافران و تبهکاران، شهادت شاهدانی والامقام از هر قوم و امتی بر اعمال نیک و بد آنان است. پیامبران، اوصیای آنان و امامان علیهم السلام، مصادیق بارز و شاخص شاهدان بر اعمال می‏باشند. اعمال انسان دو وجه ظاهری و باطنی دارد. قصد و نیت و انگیزه انسان بر عمل خوب یا بد، نقش مهمی در ارزشی، غیر ارزشی یا ضد ارزشی بودن عمل، و در نتیجه در میزان پاداش و کیفر آن دارد. بنابراین، شاهدان اعمال در قیامت، علاوه بر آگاهی از ظواهر اعمال افراد، بر وجه باطنی و درونی آنها نیز آگاهی دارند. بنابراین، از وجه غیبی اعمال انسان‎هایی که شاهد بر اعمال آنان هستند، آگاهند. بدون شک آنان از قابلیت و ظرفیت وجودی ویژه‎ای برخوردارند که به چنین معرفت گسترده‎ای دست یافته‌اند. این ملاک درباره آگاهی آنان از دیگر حقایق غیبی عالم نیز وجود دارد. بنابراین، گستره علم شاهدان اعمال، بسیار وسیع و عمیق است.

https://www.kalamislami.ir/article_237885_da5693580948fa4ac7a51c0deca12252.pdf

حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 134 2025 08 23 Documentary, Textual, and Interpretive Critique of the Hadith “God and His Messenger Refuse Anyone but Abu Bakr” Regarding Abu Bakr’s Caliphate, in Its Historical and Theological Context نقد سندی، متنی و دلالی حدیث «یأبی الله و رسوله إلا أبا بکر» بر خلافت ابوبکر، در بستر تاریخی و کلامی 23 38 237886 FA مرتضی ،حسنی امام صادق علیه‌السلام 0009-0008-4831-4611 Journal Article The hadith “God and His Messenger refuse anyone but Abu Bakr” is among the most important narrations cited by some Sunni scholars to prove Abu Bakr’s superiority and rightful claim to immediate succession after the Prophet (PBUH). Often narrated alongside the incident of Abu Bakr leading prayers during the Prophet’s illness, proponents view it as evidence of divine approval and consensus of believers on his caliphate, considering it a form of explicit or implicit designation for his leadership. This study employs an analytical-critical method to examine various aspects of this hadith. Findings indicate serious challenges to its authenticity in terms of chain of transmission and text. Furthermore, its implication for supreme leadership is refuted on theological and jurisprudential grounds—showing no necessary correlation between leading congregational prayer and supreme Imamate—as well as historical evidence such as the Prophet’s command for Usama’s army and the absence of reference to this text at Saqifah. Ultimately, the study concludes that this hadith is a distorted version of the incident of the Prophet’s request for pen and paper, fabricated to establish Abu Bakr’s caliphate against the explicit designation of Amir al-Mu’minin (AS). حدیث «یأبی الله و رسوله إلا أبا بکر» از مهم‌ترین روایات مورد استناد گروهی از اهل سنت برای اثبات افضلیت و استحقاق ابوبکر برای خلافت بلافصل پس از پیامبر اکرم6است. این روایت، که اغلب در کنار ماجرای امامت ابوبکر برای نماز در ایام بیماری حضرت رسول6نقل می‌شود، از منظر حامیانش، بیان‎گر رضایت الهی و اجماع مؤمنان بر خلافت اوست و به‌عنوان نوعی نص خفیّ یا جلیّ بر امامت وی تلقی شده است. این پژوهش با روش تحلیلی- انتقادی به بررسی جوانب مختلف این حدیث پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اعتبار سندی و متنی این حدیث با چالش جدی مواجه است. علاوه بر این، دلالت آن بر امامت عظمی به دلایل کلامی و فقهی- که نشان‌گر عدم ملازمه بین امامت در نماز و امامت عظمی است- و شواهد تاریخی- همچون دستور پیامبر اکرم6به همراهی جیش اسامه، و عدم احتجاج به این نص در سقیفه- باطل شناخته شده است. این پژوهش در نهایت نتیجه می‌گیرد که این حدیث نسخه‌ای تحریف شده از ماجرای درخواست قلم و کاغذ حضرت رسول6بوده که با هدف تثبیت خلافت ابوبکر در مقابل نص صریح بر امامت امیر المؤمنین7 جعل شده است.

https://www.kalamislami.ir/article_237886_81aef95cbf25829ed09242a0c375292c.pdf

حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 134 2025 08 23 A Critical Re-reading of Hassan Hanafi’s View on the Structure and Foundations of Kalam بازخوانی انتقادی دیدگاه حسن حنفی درباره‌ ساختار و مبادی علم کلام+ 39 59 237925 FA علی رئیسی گروه معارف اسلامی ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران. رضا احمدی دانش پژوه سطح4 کلام اسلامی Journal Article rationally explaining and epistemologically defending the creedal principles of Muslims. With the Muslim world’s entry into modernity and the emergence of new epistemological and philosophical challenges, the need to reconsider the identity and function of this discipline became more pressing. In this context, Egyptian philosopher and thinker Hassan Hanafi, in his extensive intellectual project “Heritage and Renewal” and especially in his major work “From Creed to Revolution,” critiqued the foundations of traditional kalam and reinterpreted it as a practical philosophy for human liberation and social transformation. This study, using an analytical-critical method, examines the epistemological and methodological foundations of Hanafi’s view on the principles and foundations of kalam, analyzing the implications of shifting its subject from “divine essence and attributes” to “human being and history.” Findings show that while Hanafi’s critiques of traditional kalam demonstrate notable analytical boldness and methodological significance, his approach suffers from conceptual reductionism, dominance of ideological presuppositions, and neglect of the historical and epistemological dimensions of kalam, lacking sufficient theoretical coherence. Moreover, replacing kalam’s theological mission with a revolutionary and humanistic one paves the way for gradual secularization of religious knowledge and transformation of kalam into a tool serving political-social objectives. Consequently, Hanafi’s reconstruction project cannot be regarded as a revival of kalam but rather a transition from theology to ideology—a shift that endangers the transcendent and authentic identity of Islamic kalam. علم کلام، به‌عنوان یکی از ارکان اصلی علوم اسلامی، همواره عهده‌دار تبیین عقلانی و دفاع معرفتی از اصول اعتقادی مسلمانان بوده است. با ورود جهان اسلام به دوران مدرنیته و بروز چالش‌های معرفتی و فلسفی نوین، ضرورت بازنگری در هویت و کارکرد این علم بیش از پیش احساس شد. در این میان، حسن حنفی، فیلسوف و اندیشمند مصری، در پروژه فکری گسترده خود تحت عنوان التراث و التجدید و به‌ویژه در اثر مهمش «مِن العقیدة إلی الثورة»، با نقد بنیادهای سنتی علم کلام، آن را به فلسفه‌ای عملی برای رهایی انسان و تحول اجتماعی تفسیر کرد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی_ انتقادی، به بررسی مبانی معرفت‌شناختی و روش‌شناختی دیدگاه حنفی درباره رئوس و مبادی علم کلام می‌پردازد و پیامدهای تغییر موضوع آن از «ذات و صفات الهی» به «انسان و تاریخ» را تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه نقدهای حسن حنفی در حوزه کلام سنتی، از جسارت تحلیلی و اهمیت روش‌شناختی قابل توجهی بهره‌مند است، اما رویکرد او به‌سبب تقلیل‌گرایی مفهومی، غلبه پیش‌فرض‌های ایدئولوژیک و غفلت از بُعد تاریخی و معرفتی علم کلام، از انسجام نظری کافی برخوردار نیست. از سوی دیگر، جایگزینی رسالت الهیاتی کلام با رسالت انقلابی و انسانی، زمینه سکولاریزاسیون تدریجی معرفت دینی و تبدیل علم کلام به ابزاری در خدمت اهداف سیاسی_اجتماعی را فراهم می‌کند. در نتیجه، پروژه بازسازی حنفی را نمی‌توان احیای علم کلام دانست، بلکه باید آن را گذار از الهیات به ایدئولوژی تلقی کرد؛ گذاری که هویت متعالی و اصیل کلام اسلامی را در معرض تهدید قرار می‌دهد.

https://www.kalamislami.ir/article_237925_e0842becc594d40879aa604313dd6f0b.pdf

حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 134 2025 08 23 Allamah Mohammad Javad Balaghi’s Engagement with Christianity; Establishing a Critical-Comparative Paradigm in Islamic Theology مناسبات علامه محمدجواد بلاغی و مسیحیت (تأسیس الگوواره‌ی انتقادی-تطبیقی در الهیات اسلامی) 61 80 237934 FA اسماعیل دانش استاد و پژوهشگر جامعه المصطفی العالمیه سید مجتبی امیری قریشیان دانشجو دکتری تخصصی فرق تشیع،دانشگاه ادیان و مذاهب محمد زرقانی دکتری تخصصی تاریخ تشیع، استاد یار پایه 3 گروه تاریخ اسلام دانشگاه ادیان و مذاهب Journal Article Abstract At the dawn of the twentieth century, amid intellectual turmoil caused by Western colonialism and Christian missionary activities, the Muslim world faced unprecedented challenges in identity and thought. In this context, Allamah Mohammad Javad Balaghi, one of the guardians of reason and faith in the Najaf Seminary, played a foundational role as an influential theologian. His engagement with Christianity exemplified a scholarly, fair, and impactful encounter, defending Islamic identity as an aware theologian. This study, using a descriptive-analytical method, explores the dimensions and implications of this engagement, demonstrating that Balaghi’s approach to Christianity established a “critical-comparative theological paradigm.” The findings indicate that Balaghi’s interactions with Christianity were intellectually groundbreaking, leading to the formation of a new intellectual tradition in Shiite seminaries. This paradigm—based on textual-historical deconstruction of the Bible, rational critique of core Christian doctrines, establishment of the Qur’an as an epistemological reference, and systematic comparative methodology—elevated Islamic theology from a defensive stance to an active and critical position, leaving a lasting legacy for theologians and exegetes. در سپیده‌دم قرن بیستم، در میانه‌ تلاطم فکری ناشی از استعمار غربی و فعالیت‌های تبشیری مسیحی، جهان اسلام با چالش‌های بی‌سابقه‌ای در عرصه هویت و اندیشه روبرو بود. در این شرایط، علامه محمدجواد بلاغی، یکی از مرزبانان عقل و ایمان در حوزه علمیه نجف، به عنوان متکلمی تأثیرگذار، نقش بنیادینی ایفا کرد. مناسبات او با مسیحیت،نمونه‌ای درخشان از یک مواجهه علمی، منصفانه و اثرگذار بود که به عنوان یک متکلم آگاه از هویت اسلامی دفاع کرد. این پژوهش به روش توصیفی–تحلیلی، به واکاوی ابعاد و پیامدهای این مناسبات می‌پردازد و نشان می‌دهد که مواجهه بلاغی با مسیحیت، تأسیس «الگوواره‌ی کلام تطبیقی–انتقادی» بود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مناسبات علامه بلاغی با مسیحیت کنشی فکری و بنیان‌افکن بودند که به تأسیس سنت فکری نوین در حوزه‌های علمیه شیعه انجامید. این الگوواره که بر شالوده‌شکنی متنی-تاریخی کتاب مقدس، نقد عقلانی آموزه‌های بنیادین مسیحی، تأسیس معیار قرآنی به عنوان مرجع معرفت‌شناختی و رویکرد تطبیقی نظام‌مند استوار بود، الهیات اسلامی را از موضع دفاعی به جایگاه کنشگری فعال و انتقادی ارتقا داد و میراثی ماندگار برای متکلمان و مفسران به‌جا گذاشت.

https://www.kalamislami.ir/article_237934_d29473737a43981a7caa54d33ccd1535.pdf

حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 134 2025 08 23 Examining the Relationship between Non-resistant Nonbelief and Divine Attributes with Emphasis on J.L. Schellenberg’s View بررسی نسبت خداناباوری غیرجاحدانه با صفات الهی با تأکید بر دیدگاه شلنبرگ 81 104 238173 FA محمدعلی اسماعیلی استادیار و پژوهشگر پژوهشگاه بین المللی المصطفی Journal Article 2025 12 20 The issue of “non-resistant nonbelief” has long been discussed in Islamic theology, where traditional theologians primarily focused on its “possibility” and its “eschatological ruling” (salvation or damnation). Although the relationship of this phenomenon with divine attributes was not central in classical works, contemporary philosophers of religion have seriously pursued it. The significance of the issue is evident in that some contemporary philosophers, such as J.L. Schellenberg, regard it as an argument against God’s existence. This study, recognizing its importance in modern theology, aims to re-examine this doctrine in Islamic theology using a descriptive-analytical method, analyzing the relation of non-resistant nonbelief to divine attributes of love and benevolence, guidance, wisdom, and justice. The research reveals that Schellenberg’s perceived incompatibility between non-resistant nonbelief and divine attributes stems from a one-dimensional view of divine attributes. He appears to reduce all divine attributes to love, considering the removal of all non-voluntary obstacles and establishing personal relationships with all humans as its necessary consequence. In contrast, a comprehensive view of the full set of divine attributes properly delineates their implications and scopes. This issue—reflecting the hierarchical governance of divine active names and attributes and, consequently, of creational laws—is the preferred framework for relating this phenomenon to divine attributes, as elaborated in the article. مسأله «خداناباوری غیرجاحدانه» از گذشته دور در الهیات اسلامی مطرح بوده، معمولاً متکلمان به بررسی «امکان‌پذیری» و «حکم اخروی آن» (سعادت یا شقاوت) پرداخته‌اند. در این میان، نسبت‌شناسی این پدیده با صفات الهی، گرچه چندان در کانون پژوهش‌های متکلمان گذشته قرار نداشته، اما فیلسوفان دین معاصر به‌طور جدی آنرا دنبال می‌کنند. در اهمیت این مسأله همین بس که برخی فیلسوفان دین معاصر نظیر جی. ال. شلنبرگ این پدیده را برهانی بر نفی وجود خدا قلمداد کرده‌اند. جستار حاضر با درک اهمیت و ضرورت این مسأله و جایگاه آن در الهیات مدرن و با هدف بازخوانی این آموزه در الهیات اسلامی، با روش توصیفی تحلیلی به تحلیل و بررسی نسبت خداناباوری غیرجاحدانه با صفت عشق و محبت، هدایت، حکمت و عدالت الهی می‌پردازد. از رهگذر این پژوهش آشکار می‌شود که ناسازگارپنداری خداناباوری غیرجاحدانه با صفات الهی در اندیشه شلنبرگ، معلول نگرش تک‌بعدی به صفات الهی است. وی بر پایه همین نگرش، گویا همه صفات خدا را در عشق و محبت الهی منحصر کرده، لازمه آنرا رفع همه موانع غیراختیاری و برقراری رابطه شخصی با همه انسان‌ها می‌داند. در حالی‌که نگرش جامع به مجموعه صفات الهی، اقتضائات و قلمرو هر کدام آنها را به‌درستی ترسیم می‌کند. این مسأله که بیانگر حکومت اسماء و صفات الهی بر یکدیگر و در نتیجه، حکومت سنت‌های تکوینی بر یکدیگر است، راه حل برگزیده نسبت‌شناسی این پدیده با صفات الهی است.

https://www.kalamislami.ir/article_238173_34b42af51360790650dec12d9672507b.pdf

حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 34 134 2025 08 23 Theological Impossibility of Applying “Hermeneutics of Suspicion” in Qur’anic Interpretation; An Analysis Based on the Principle of “Inerrancy of the Text” امتناعِ الهیاتیِ کاربستِ «هرمنوتیک سوءظن» در تفسیر قرآن؛ تحلیلی بر مبنایِ اصل «عصمتِ متن» 105 128 238176 FA محمدصالح کریمی ظلبه سطح ۴ فقه و اصول مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم السلام؛گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم. 0009-0004-9721-4079 سمیرا فرمانی دانشجو دکتری کلام اسلامی، دانشگاه تبریز Journal Article The emergence of revisionist readings of the Qur’an, borrowing from the “hermeneutics of suspicion” to deconstruct the sacred text in favor of women-centered interpretations, has posed profound epistemological challenges to Islamic theology. This study, employing a descriptive-analytical method and relying on kalam principles, assesses the feasibility of transferring this methodology in light of the doctrine of “inerrancy of revelation.” Findings reveal that applying the biblical criticism model to Qur’anic studies involves a fundamental categorical error; the hermeneutics of suspicion presupposes the “human construction of the text” and its influence by patriarchal culture, whereas analyses demonstrate an irreconcilable conflict between this presupposition and the nature of “spoken revelation” and the theological principle of “non-contradiction.” The results show that adopting this method logically leads to denying divine wisdom, attributing deception through ignorance to God, and replacing “revelation” with “historical experience.” Ultimately, moving beyond a negative approach, the study proposes the kalam model of “proportional justice” as an alternative framework. According to this model, the Islamic legislative system—by distinguishing between “absolute equality in human dignity” and “proportionality in social roles”—provides a realistic and just response to innate differences between men and women without desacralizing the text. ظهور قرائت‌های نواندیشانه از قرآن که با وام‌گیری از «هرمنوتیک سوءظن» در پی واسازی متن مقدس به نفع قرائت‌های زن‌محور بودند، چالش‌های معرفتی عمیقی را فراروی الهیات اسلامی قرار داد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر اصول علم کلام، کوشید تا امکان‌سنجیِ انتقال این روش‌شناسی را با دکترین «عصمت وحی» ارزیابی کند. یافته‌های تحقیق نشان داد که کاربستِ الگویِ نقدِ کتاب‌مقدس در حوزه قرآن‌شناسی، دچار یک خطای بنیادینِ مقوله‌ای بود؛ زیرا هرمنوتیک سوءظن بر پیش‌فرض «بشری بودنِ تکوّنِ متن» و «تأثیرپذیری آن از فرهنگ پدرسالار» استوار بود، حال آنکه تحلیل‌ها اثبات کرد این پیش‌فرض با ماهیت «وحی ملفوظ» و اصل کلامی «عدم اختلاف» در تعارض آشتی‌ناپذیر قرار داشت. نتایج پژوهش آشکار ساخت که پذیرش این روش، منطقاً به نفی حکمت الهی، انتساب اغراء به جهل به خداوند و جایگزینی «تجربه تاریخی» به جای «وحی» می‌انجامید. در نهایت، پژوهش با عبور از رویکرد سلبی، الگوی کلامی «عدالت تناسبی» را به مثابه چارچوبی جایگزین تبیین نمود. بر اساس این الگو مشخص گردید که نظام تشریع اسلام با تفکیک میان «برابری مطلق در کرامت انسانی» و «تناسب در نقش‌های اجتماعی»، بدون نیاز به تقدس‌زدایی از متن، پاسخی رئالیستی و عادلانه به تفاوت‌های تکوینی زن و مرد ارائه کرده است.

https://www.kalamislami.ir/article_238176_f63efaa42838c76dc89bc562e831fe61.pdf