حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله)
موسسه امام صادق(علیه السلام)فصلنامه کلام اسلامی2322-45923313220241221Decoding Miracles as a Religious Belief and Its Relation to Reason and Scienceرمزگشایی معجزات به عنوان یک باور دینی و رابطه آن با عقل و علم928229549FAعلیربانی گلپایگانیاستاد حوزهJournal Article20250916In religious terminology, a miracle is an extraordinary event that occurs by special divine grace to prove the truthfulness of prophethood. The extraordinary nature of miracles has led to examining their relationship with the principle of causality in general and natural laws in particular. Some consider miracles as violations of the general or specific principle of causality and, since violation of causality is considered impossible by reason, they seek to interpret miracles metaphorically. Others believe in the exceptionality of natural laws, stating that natural laws are based on divine will and God can change His will whenever He deems it necessary. According to another viewpoint, miracles have unknown natural causes, and what is violated in miracles are known natural causes, not all natural causes. Another opinion holds that known natural causes that are violated in miracles are only apparent causes of events, not the real causes; the real causes are unknown and known only to the miracle bringers. Criticisms of these views are discussed in this article. The correct view is that miracles represent the dominance of one natural law over another. Natural laws are conditional upon a higher law not obstructing their effect, and the non-realization of a law due to unmet conditions does not constitute a violation of the law.معجزه در اصطلاح دینی، امر خارق العادهای است که با عنایت خاص خداوند واقع میشود تا صدق ادعای نبوت را اثبات کند. خارق العاده بودن معجزه، بررسی رابطه آن با قوانین علیت به طور عام، و قوانین طبیعی به طور خاص را در پی داشته است. برخی، معجزات را ناقض اصل علیت عام یا خاص دانسته و چون نقض اصل علیت را عقلا محال دانستهاند، در صدد تأویل معجزات برآمدهاند. برخی دیگر به استثناپذیری قوانین طبیعی قائل شده و گفتهاند قوانین طبیعی ناشی از اراده الهی است و خداوند میتواند هرگاه مصلحت بداند، اراده خود را تغییر دهد. بر اساس دیدگاهی دیگر، معجزات، اسباب و علل طبیعی ناشناخته دارد، و آنچه در معجزات نقض میشود اسباب شناخته شده در عالم طبیعت است، نه هرگونه سبب طبیعی. مطابق دیدگاهی دیگر، اسباب شناخته شده طبیعی که در معجزات نقض میشود، اسباب ظاهری وقایعاند، نه اسباب حقیقی؛ اسباب حقیقی، همان اسباب ناشناخته است که تنها آورندگان معجزات از آنها آگاهند. بر دیدگاههای مزبور نقدهایی وارد است که در این مقاله بیان شده است. دیدگاه صحیح در اینباره آن است که معجزات از باب حکومتِ یک قانون تکوینی بر قانون تکوینیِ دیگر است. در حقیقت، قوانین طبیعی مشروط به ایناند که قانونی برتر مانع تأثیر آن نشود، و عدم تحقق قانون به خاطر عدم تحقق شرط آن، مصداق نقض قانون نخواهد بود.https://www.kalamislami.ir/article_229549_be7188fc691f8a3fa4143a1c7fd0c682.pdfحضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله)
موسسه امام صادق(علیه السلام)فصلنامه کلام اسلامی2322-45923313220241221Analysis and Review of the Doctrine of Divine Concealment in the Thought of Sadraتحلیل و بررسی آموزه احتجاب معرفتی الهی در اندیشه صدرالمتألهین2945229550FAمحمدعلیاسماعیلیسطح چهار جامعة المصطفی العالمیهعزالدینرضانژادجامعه المصطفی العالمیهJournal Article20250916The issue of divine concealment, known in modern theology as "divine hiddenness," "God's absence," or "divine eclipse," is one of the major theological challenges of our time, considered by some as the defining feature of modern theology. Various aspects of this doctrine have been mentioned in traditions but have received little attention from theologians, especially contemporary ones. This article, recognizing the importance and necessity of the issue and its place in modern theology, seeks to reinterpret this doctrine within the culture of traditions using a descriptive-analytical method. It reveals that traditions on divine concealment are fourfold: a) epistemological concealment; b) ontological concealment; c) punitive concealment; d) spiritual concealment. The first category itself has two types: "true" and "created." The Necessary Being, despite partial intellectual concealment, is knowable and not completely hidden; the lack of experience of God's presence today is generally acceptable. On the other hand, the cause of divine concealment is the intensity of divine manifestation and the deficiency of human perceptive faculties.مسأله احتجاب الهی که در الهیات مدرن با عناوینی نظیر «اختفای الهی»، «غیبت خدا» و «کسوف الهی» از آن یاد میشود، از مهمترین چالشهای الهیاتی عصر حاضر است که برخی آنرا شاخصترین مشخصه الهیاتی عصر مدرن قلمداد میکنند. زوایای مختلف این آموزه در روایات نیز مطرح شده، اما کمتر مورد اهتمام الهیدانان بهویژه در الهیات معاصر قرار گرفته است. جستار حاضر با درک اهمیت و ضرورت این مسأله و جایگاه آن در الهیات مدرن و با هدف بازخوانی این آموزه در فرهنگ روایات، میکوشد با روش توصیفی تحلیلی به تحلیل و بررسی احتجاب معرفتی الهی در روایات با تأکید بر دیدگاه صدرالمتألهین بپردازد. از رهگذر این پژوهش آشکار میشود که روایات احتجاب الهی چهار گونهاند: الف. احتجاب معرفتشناختی؛ ب. احتجاب هستیشناختی؛ ج. احتجاب کیفری؛ د. احتجاب سلوکی. دسته اول خود، دو گونه «حقی» و «خلقی» دارد. واجبالوجود علیرغم احتجاب عقلی اجمالی، شناختپذیر است و احتجاب تام ندارد؛ چنانکه فقدان تجربه حضور خدا در عصر حاضر نیز فیالجمله پذیرفتنی است. از دیگر سو، عامل احتجاب الهی، شدت ظهور الهی و قصور قوای ادراکی انسان است.https://www.kalamislami.ir/article_229550_4cc099230b09792a39f4a179397c314b.pdfحضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله)
موسسه امام صادق(علیه السلام)فصلنامه کلام اسلامی2322-45923313220241221Exclusionary Monotheism (A Critical Examination of the Wahhabi Interpretation of Monotheism and Its Implications for Obstructing Islamic Unity)توحید طردمحور (بررسی انتقادی قرائت وهابیت از توحید و پیامدهای آن برای انسداد وحدت اسلامی)4768229551FAوحیدپورعلی سرخه دیزجدانشگاه آزاد اسلامیمحمد حسنزمانیحسینرجبیJournal Article20250916The doctrine of Tawhid (monotheism) is the most fundamental belief in Islam and the cornerstone of Islamic unity. However, the Wahhabi interpretation of Tawhid, with its exclusionary and takfiri approach, has stripped this doctrine of its unifying role, transforming it into a source of division and religious violence. The core issue of this study is not merely the behavioral or jurisprudential consequences of this interpretation, but its roots in the epistemological and theological structure. The article aims to analyze this structure and demonstrate that Wahhabi Tawhid inherently contains a form of structural disbelief that distorts the Quranic meaning of Tawhid and turns it into its antithesis. The research methodology relies on a critical-theological analysis of primary Wahhabi texts and their comparison with the principles of Tawhid in the Quran and Sunnah. The findings reveal that this approach, by absolutizing a specific understanding of God, negating mystical and ethical dimensions, reducing Tawhid to formal rituals, and reproducing a discourse of domination, has effectively led to the obstruction of Islamic unity and the deepening of division within the Muslim community.آموزهی توحید، بنیادیترین اصل اعتقادی اسلام و محور وحدت امت اسلامی است. با این حال، قرائت وهابیت از توحید با رویکردی طردمحور و تکفیری، این آموزه را از جایگاه وحدتبخش خود خارج کرده و آن را به عامل تفرقه و خشونت مذهبی تبدیل کرده است. مسألهی اصلی این پژوهش آن است که مشکل این قرائت صرفاً در پیامدهای رفتاری و فقهی آن نیست، بلکه در ساختار معرفتی و کلامی آن ریشه دارد. هدف مقاله، واکاوی این ساختار و نشان دادن آن است که توحید وهابیت در ذات خود واجد نوعی کفر ساختاری است که معنای قرآنی توحید را تحریف کرده و به ضدتوحید تبدیل میسازد. روش تحقیق بر تحلیل کلامی- انتقادی متون اصلی وهابیت و مقایسهی آنها با مبانی توحید در قرآن و سنت استوار است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که این رویکرد با مطلقسازی یک فهم خاص از خداوند، انکار مراتب عرفانی و اخلاقی، فروکاست توحید به شعائر صوری و بازتولید گفتمان سلطه، عملاً به انسداد وحدت اسلامی و تعمیق تفرقه در امت اسلام انجامیده است.https://www.kalamislami.ir/article_229551_5a92c880ba0cb8d51a98a867ccb2fb20.pdfحضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله)
موسسه امام صادق(علیه السلام)فصلنامه کلام اسلامی2322-45923313220250219Re-researching the Proof of Preserving and Explaining Sharia on the Obligation of Appointing an Imam, and Responding to Doubtsباز پژوهی برهان حفظ و تبیین شریعت بر وجوب نصب امام و پاسخگویی به شبهات6989229554FAمحمدرمضانیموسسه کلام امام صادق (ع)Journal Article20250916Imamate is one of the fundamental Shiite beliefs and involves several issues including the necessity of appointing or installing an Imam. Imamiyyah theologians, through various proofs, believe in the rational obligation of God’s appointment of an Imam, one of which is the “proof of the necessity to preserve and clarify the Sharia.” This proof has faced objections, to which theologians and thinkers of Imamiyyah have responded. Using a rational-analytical method, this article presents the proof, answers five objections raised in the book “Theory of Imamate in the Scale of Criticism,” and demonstrates that considering the finality of Islam, after the Prophet’s passing, the Sharia necessarily requires a preserver and clarifier. No one except the infallible Imam can undertake this responsibility. Therefore, for every era, the appointment of an Imam by God is obligatory. This proof and other rational arguments do not express opinions regarding the number of Imams, nor is the occultation of the Imam incompatible with this proof; because the Imam can fulfill the responsibility of preserving the Sharia through means consistent with the philosophy of occultation.امامت یکی از اصول اعتقادی شیعه و دارای مسائل مختلفی از جمله وجوب تعیین یا نصب امام است. متکلمان امامیه با ادله مختلف، قائل به وجوب عقلی نصب امام از سوی خداوند متعال هستند، که «دلیل ضرورت حفظ و تبیین شریعت» از آن جمله است. بر این دلیل اشکالاتی وارد شده است که متکلمان و متفکران امامیه به آنها پاسخ دادهاند. این مقاله با استفاده از روش عقلی- تحلیلی، پس از تقریر دلیل مذکور، به پنج شبههی مطرح شده در کتاب «تئوری امامت در ترازوی نقد» پاسخ گفته و اثبات کرده است که با توجه به خاتمیت دین اسلام، بعد از رحلت پیامبر اکرم6، شریعت ضرورتا محتاج حافظ و مبیّن است و غیر از امام معصوم کسی نمیتواند عهدهدار آن شود؛ از این رو، برای هر عصری، نصب امام از طرف خداوند واجب است. این دلیل و سایر ادله عقلی، درباره تعداد ائمه، نفیا و اثباتا نظری نداشته و غیبت امام نیز با این دلیل ناسازگار نیست؛ زیرا امام میتواند از راههایی که با فلسفه غیبت منافات ندارد به مسئولیت حفظ شریعت اقدام کند.https://www.kalamislami.ir/article_229554_d84a04a8136d377d92a7fbac1e607d73.pdfحضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله)
موسسه امام صادق(علیه السلام)فصلنامه کلام اسلامی2322-45923313220250219Structural Explanation of the System Governing Martyr Motahhari’s Cosmologyتبیین ساختاری نظام واره حاکم بر جهانشناسی شهید مطهّری+91113229556FAمجیدامینیدانشگاه قرآن و حدیثرسولرضویاستادیارJournal Article20250916Each thinker’s worldview is based on their cosmology, and without analyzing their cosmological system, an accurate understanding of their worldview is difficult or sometimes impossible. Therefore, to introduce the worldview of Martyr Ayatollah Morteza Motahhari, one must first examine the structured system of his cosmology, which arises from questions such as: what is the world, how did it originate, what is its geometric and physical structure, who inhabit this world, and what laws govern it? Accordingly, this article uses a descriptive-analytical method and documentary approach to study Motahhari’s writings and reconstruct his cosmological system. The findings show that Motahhari, adopting a rationalistic approach and drawing on the philosophy of Transcendent Theosophy, while remaining faithful to Quranic teachings and the Ahl al-Bayt, considered the "world" as a contingent phenomenon "other than God," but emanating from the Necessary Being. He accepted the structure of seven heavens and seven earths, and considered humans, angels, and jinn as the free inhabitants of this world. In his view, traditions such as causality and free will are fundamental laws governing this world and its inhabitants.جهانبینی هر متفکر، بر بنیان جهانشناسی او استوار است و بدون واکاوی نظامواره جهانشناختی وی، شناخت صحیح و دقیق از جهانبینیاش دشوار، بلکه گاه ناممکن خواهد بود. از اینرو، برای معرفی جهانبینی استاد شهید آیتالله مرتضی مطهری، پیش از هر چیز باید ساختار نظاممند جهانشناسی ایشان را بررسی کرد؛ ساختاری که از دل پرسشهایی چون: چیستی جهان، چگونگی پیدایش آن، ساختار هندسی و فیزیکی جهان، ساکنان این عالم و قوانین حاکم بر آن سربرمیآورد. بر همین اساس، این مقاله با روش توصیفیـ تحلیلی و رویکرد استنادی، به بررسی مکتوبات استاد مطهری پرداخته و به بازسازی منظومه جهانشناختی وی میپردازد. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که شهید مطهری با اتخاذ رویکردی عقلگرایانه و بهرهمندی از سنت فلسفی حکمت متعالیه، در عین وفاداری به آموزههای قرآن کریم و تعالیم اهلبیت:، «جهان» را بهعنوان «ما سویالله» پدیدهای حادث، اما مبتنی بر صدور از واجبالوجود تلقی کرده است. او ساختار هفت آسمان و هفت زمین را پذیرفته و انسان، ملائکه و جنیان را از جمله ساکنان مختار این عالم دانسته است. از نظر وی، سنتهایی نظیر علیت و اختیار از جمله قوانین بنیادینیاند که بر این جهان و ساکنان آن حاکماند.https://www.kalamislami.ir/article_229556_15aef33985bd8ce9f13e55e5d49a405f.pdfحضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله)
موسسه امام صادق(علیه السلام)فصلنامه کلام اسلامی2322-45923313220250219Analytical Typology of Imam Sadiq’s Approach to Theology; From Prohibition to Emphasisگونهشناسی تحلیلی مواجهه امام صادق(ع) با دانش کلام (از تحریم تا تأکید)115136229557FAحسینحسینیان مقدمگروه تاریخ، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایرانمحمدمهدیحسینیان مقدمگروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم، ایرانJournal Article20250916The second century was the period of formation and expansion of theological knowledge and emerging intellectual currents. Theological, hadithic, and historical data show two apparently contradictory approaches of Imam Sadiq (peace be upon him) towards theology—from prohibition to emphasis—so much so that some of his companions noted this discrepancy. This interdisciplinary study, using a descriptive-analytical method, explores this approach and finds that Imam Sadiq’s stance was not contradictory but a wise, multifaceted, and intelligent management according to the subject, audience, and method: On one hand, he severely condemned metaphysical theological discourse beyond reason, such as the essence of God and the use of invalid methods like analogy. On the other hand, by training theologians like Hisham ibn Hakam and encouraging systematic debates based on Quran and Sunnah, he emphasized the need to explain and defend the authentic Shiite view rationally against others. Consequently, Imam Sadiq established a principled and balanced framework for Imamiyyah theology, founded on rationality and revelation, profoundly influencing its later developments.قرن دوّم، دوران تکوین و گسترش دانش کلام و جریانهای فکری نوظهور بود. دادههای کلامی- حدیثی و تاریخی بیانگر دو رویکردِ بهظاهر ناهمگونِ امام صادق7 (از نهی و تحریم تا فرمان و تأکید) در مواجهه با دانش کلام است، بهگونهای که برخی اصحاب ایشان به ناهمگونی این دو رویکرد اشاره داشتهاند. این پژوهش در شمار مطالعات میانرشتهای با روش توصیفی- تحلیلی، این مواجهه را کاویده و دریافته که مواجهه امام7 نه متعارض که در حقیقت، مدیریتی عالمانه و چندوجهی و هوشمندانه، با توجه به موضوع، مخاطب و روش بوده است: حضرت از یکسو، کلامورزی در حوزههای فراعقلی همچون کُنه ذات الهی و استدلال به روشهای نامعتبری چون قیاس را بهشدت مذموم شمرد. از سوی دیگر، با تربیت متکلمانی مانند هشام بن حکم و تشویق آنان به مناظرات روشمندِ مبتنی بر قرآن و سنت، بر ضرورت تبیین دیدگاه اصیل شیعی و دفاع عقلانی از آن در برابر دیگر دیدگاهها تأکید ورزید. در نتیجه، امام7 با جهتدهی و پالایش کلام از انحرافات، چارچوبی اصولی و متعادل برای کلام امامیه بنیان نهاد که بر عقلانیتِ وحیبنیان استوار بود و تأثیری بنیادین بر تطورات بعدی این دانش داشت.https://www.kalamislami.ir/article_229557_03aaa2c9d7c4db0309a57fe2e60da326.pdf