حضرت آیت الله سبحانی (حفظه الله) موسسه امام صادق(علیه السلام) فصلنامه کلام اسلامی 2322-4592 23 89 2014 03 21 آیا کلام شیعى وامدار معتزله است؟! 9 35 61689 FA جعفر سبحانی علیرضا سبحانی 0009-0000-8120-7924 Journal Article 2018 05 08 تاریخ‏نگارى، اگر فارغ از گرایش‏هاى شخصى باشد، نتیجه‏بخش خواهد بود. مورخان ملل و نحل در انعکاس عقاید دیگران عموماً تساهل به خرج داده‏اند. به طور نمونه گزارش‏های ملل و نحل شهرستانى، التنبیه و الرد على أهل الأهواء و البدع، عبدالرحمن ملطى و الفرق بین الفرق بغدادى در مورد مکتب کلامى شیعه حاکى از تبیین مکتب به صورت مغرضانه است. بر پایه این تبیین‏های مغرضانه و وارد ساختن اتهامات گوناگون، برخى مستشرقین همچون آدام متز و دکتر سامى و به پیروى از مثل احمد ابن تیمیه، شیعه را وامدار معتزله معرفى کرده‏اند. این در حالی است که با بررسى منابع هر دو مکتب، ریشه‏هاى فکرى و عقیدتى هر دو حکایت از سرچشمه واحدى دارد و مى‏توان آنها را در کلام امیر بیان، امیرالمؤمنین7 یافت. همچنین بى‏اساس بودن نظر افرادى همچون ابن‏تیمیه، مبنى بر ورود برخى آراء مانند «تنزیه خدا و عدل» از زمان شیخ مفید، در کلام شیعه، مواردى از تألیفات متکلمان قرن دوم و سوم خلاف آن را به اثبات مى‏رساند. علاوه بر نقاط مشترک بین معتزله و شیعه در مسائلى همچون پیراستگى از جسمانیت خدا، نفى جبرى‏گرى، نقاط اختلاف زیادى بین این دو گروه وجود دارد، همانند حکم مرتکب کبیره، شفاعت و... نتیجه اینکه با وجود اشتراکات دو گروه، هر دو منشأ مشترکى داشته و آن را در کلام امیرمؤمنان7 مى‏توان جستجو کرد.